Piyasa
PTF Neden Satış Fiyatınız Değil? Yakalanan Fiyat ve Yakalama Oranı
Piyasa Takas Fiyatı ortalaması ile santralinizin gerçekte elde ettiği fiyat arasındaki fark: yakalanan fiyat, yakalama oranı, dengesizlik ve sözleşme yapısı.
ENEROVEXA Mühendislik Ekibi 3 dk okuma
Türkiye’de gün öncesi piyasasında her saat için belirlenen Piyasa Takas Fiyatı (PTF), elektrik fiyatının en çok takip edilen göstergesidir. Fizibilite tablolarında sıkça “yıllık ortalama PTF” satış fiyatı olarak kullanılır. Oysa bir santralin gerçekte elde ettiği ortalama fiyat bundan belirgin biçimde farklı olabilir.
Baz yük ortalaması ve santralin fiyatı
Yıllık ortalama PTF, yılın her saatine eşit ağırlık verir; buna baz yük ortalaması denir. Bir termik santral gibi her saat aynı miktarda üretim yapan tesis için anlamlıdır. Güneş ve rüzgâr santralleri ise hava koşullarına bağlı, değişken bir profille üretir.
Bir GES’in ürettiği enerjinin büyük kısmı gün ortasına denk gelir. Talebin ve güneş üretiminin aynı saatlerde yoğunlaşması, bu saatlerdeki fiyatları baskılayabilir. Sonuç: santral, ortalama PTF’den daha düşük bir ortalama fiyatla satış yapar.
Yakalanan fiyat
Santralin elde ettiği üretim ağırlıklı ortalama fiyata yakalanan fiyat (capture price) denir:
p_yakalanan = Σ p(t) · E(t) / Σ E(t)
Burada p(t) t saatinin PTF’si, E(t) aynı saatte santralin ürettiği enerjidir. Payda yıllık toplam üretim, pay ise saatlik fiyatlarla değerlenmiş üretimin toplamıdır.
Yakalama oranı
Yakalanan fiyatın baz yük ortalamasına oranına yakalama oranı denir:
Yakalama oranı = p_yakalanan / p_ortalama
- Oran 1’den küçükse, santral ortalamanın altında fiyatlı saatlerde üretiyor.
- Oran 1’e yakınsa, profil fiyatlarla nötr.
- Oran 1’den büyükse, santral yüksek fiyatlı saatlerde (örneğin akşam puantında) üretiyor. Depolamalı (BESS) hibrit projelerin değeri tam da burada ortaya çıkar.
Saatlik profil neden şart?
Yakalanan fiyatı hesaplamak için santralin saatlik üretim profili gerekir. Aylık veya yıllık toplamlar yeterli değildir; çünkü fiyat farkı gün içinde oluşur.
Kurulmamış bir santral için bu profil simülasyonla üretilir:
- GES: PVGIS’in saatlik ışınım serisinden; eğim, azimut, izleyici tipi, sistem kayıpları ve inverter gücüne göre saatlik AC üretim.
- RES: NASA POWER saatlik rüzgâr hızının göbek yüksekliğine taşınması, hava yoğunluğu düzeltmesi ve türbin güç eğrisiyle saatlik üretim.
ENEROVEXA, simülasyondan elde edilen ay × saat ortalama üretim profilini geçmiş PTF serisiyle saat saat eşleştirerek yakalanan fiyatı ve yakalama oranını hesaplar.
Satış fiyatını belirleyen diğer etkenler
Yakalanan fiyat, serbest piyasada satılan enerjinin brüt değeridir. Gerçek gelir için şunlar da hesaba katılmalıdır:
| Etken | Etkisi |
|---|---|
| İkili anlaşma (PPA) | Sabit veya endeksli fiyat; piyasa fiyatı riskini alıcıya devreder, sözleşme süresince gelir öngörülebilir olur. |
| Destek mekanizması | Belirli süre için garanti fiyat sağlayabilir; süre bitiminde serbest piyasaya geçilir. |
| Dengesizlik maliyeti | Gerçekleşen üretimin bildirilen programdan sapması için ödenen bedel; değişken üretimde gelirin bir yüzdesi olarak modellenir. |
| Sistem kullanım bedelleri | MWh başına iletim/dağıtım kullanım bedelleri. |
| Kur | Döviz bazlı modelde TL’ye bağlı gelir ve giderler kur riski taşır. |
Karma yapılarda (örneğin üretimin bir kısmı PPA ile, kalanı serbest piyasada) her kısım ayrı fiyatla modellenmelidir. PPA süresi bittikten sonraki yıllar için serbest piyasa fiyat varsayımı da ayrıca belirtilmelidir.
Fizibiliteye etkisi
Basit bir örnekle düşünelim: baz yük ortalaması 100 birim, yakalama oranı 0,88 olsun. Fizibilite ortalama PTF ile yapılırsa serbest piyasa geliri yaklaşık %14 fazla tahmin edilir (100 / 88 ≈ 1,14). Bu fark, düşük marjlı projelerde NPV’yi negatife çevirmeye yeter.
Bu nedenle:
- Gelir hesabında baz yük ortalaması yerine yakalanan fiyatı kullanın.
- Yakalama oranının gelecekte düşebileceğini varsayan bir senaryo ekleyin.
- Fiyat duyarlılığını yalnız serbest satılan kısma uygulayın; sözleşmeli fiyatlar piyasa şokundan etkilenmez.
Sonuç
PTF, piyasanın nabzıdır; ama santralinizin satış fiyatı değildir. Saatlik üretim profili, sözleşme yapısı, dengesizlik ve sistem kullanım bedelleri birlikte modellenmediğinde gelir tahmini sistematik olarak iyimser olur. Yakalanan fiyat ve yakalama oranı, bu farkı ölçmenin en doğrudan yoludur. Fizibilite göstergelerini nasıl okuyacağınızı GES fizibilitesi rehberimizde bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yakalama oranı 1’den küçükse ne anlama gelir?
Santral, ortalamanın altında fiyatlı saatlerde daha fazla üretiyor demektir. Güneş santrallerinde öğle saatlerinde arz arttığı için bu durum sıktır. Oran ne kadar düşükse, basit ortalama PTF ile yapılan gelir tahmini o kadar iyimserdir.
Yakalanan fiyat geçmiş veriyle mi hesaplanmalı?
Geçmiş PTF ve santralin (simüle edilmiş) saatlik üretim profili iyi bir başlangıçtır; ancak kurulu güneş kapasitesi arttıkça öğle saatlerindeki fiyat baskısı da artabilir. Bu nedenle fizibilitede yakalama oranı için duyarlılık ve senaryo analizi yapılmalıdır.